Unia Europejska i ASEAN – perspektywy współpracy

Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej (ang. Association of South-East Asian Nations, ASEAN) to jedno z największych ugrupowań integracyjnych na świecie. Została założona 8 sierpnia 1967 roku przez 5 państw azjatyckich podczas szczytu w Bangkoku. Członkami-założycielami organizacji są Filipiny, Indonezja, Malezja, Singapur i Tajlandia. Następnie do organizacji dołączały Brunei, Wietnam, Laos, Mjanma i Kambodża[1]. 10 państw tworzących ASEAN tworzy organizację współpracy polityczno-gospodarczej, skupiającą ponad 630 mln ludzi, wytwarzających dobra i usługi o wartości 6,64 bln USD, co w 2014 roku stanowiło 6,1% światowego PKB[2]. Pomimo dużego pod względem liczby potencjalnych konsumentów rynku i szybkiego tempa rozwoju stowarzyszonych państw, organizacja ASEAN pozostaje niedoceniona i często niezauważona przez europejskich przedsiębiorców i eksporterów, a świadomość istnienia organizacji i jej potencjału jest niska. Tymczasem państwa ASEAN są perspektywicznym rynkiem do rozwoju działalności, a czynności podejmowane przez Unię Europejską zmierzają ku pogłębieniu łączących oba podmioty relacji.

Historia współpracy UE – ASEAN

Początek współpracy między UE a ASEAN nieformalnie rozpoczął się w 1972 roku, gdy na bazie powstałych w ramach WE organów: Specjalnego Komitetu Koordynującego i Grupy Studyjnej rozpoczęto działania zmierzające do opracowania ram przyszłej współpracy. Wspólnoty Europejskie były pierwszym podmiotem, który nawiązał relacje z ASEAN, a ASEAN był dla Wspólnot pierwszym pozaeuropejskim partnerem[3]. Oficjalne stosunki zostały nawiązane w 1977 roku, a rok później zainicjowano spotkania na poziomie ministerialnym. Od tego czasu spotkania na wyższym szczeblu odbywają się co dwa lata, będąc podstawową platformą współpracy między organizacjami[4]. Stosunki ówczesnych Wspólnot Europejskich z ASEAN od początku układały się przede wszystkim na płaszczyźnie gospodarczej. Pomimo szerszego spektrum spraw, którymi zajmuje się ASEAN jak np. współpraca w dziedzinie polityki i bezpieczeństwa regionalnego, priorytetowe traktowanie współpracy gospodarczej przejawiło się w pierwszym przyjętym oficjalnie dokumencie – Układ o Współpracy WE-ASEAN. Umowa regulowała kwestie gospodarcze, handlowe i techniczne pomiędzy organizacjami. Państwa członkowskie ASEAN z wyłączeniem Singapuru zostały objęte systemem preferencji celnych. Każde kolejne państwo przystępujące do Układu podpisywało protokół przyłączenia. Jedynym wyjątkiem była Mjanma, nieprzyjęta do protokołu ze względu na problem z przestrzeganiem praw człowieka i obywatela[5]. Kolejnym etapem pogłębienia współpracy było zawiązanie w 1994 roku wspólnej Grupy Eksperckiej do opracowania strategii rozwoju dalszych stosunków i współpracy[6]. ASEAN został zdefiniowany jako kluczowy partner w Azji, co umożliwiło rozszerzenie inicjatyw integracyjnych na inne państwa regionu Azji Południowo-Wschodniej. W 2001 roku przyjęto europejską strategię dla działań w Azji, w której ASEAN został wyróżniony jako kluczowy partner w regionie, zaś w 2003 roku nowy dokument dotyczący pogłębienia współpracy z ASEAN i pozostałymi państwami Azji Płd.-Wsch. Wchodząca w życie w 2003 roku inicjatywa TREATI (ang. The Trans-Regional EU-ASEAN Trade Initiative) ułatwiła wymianę handlową i przeprowadzanie wzajemnych inwestycji. W 2006 roku został wydany komunikat ze strony Komisji Europejskiej, który zapowiedział utworzenie strefy wolnego handlu. Pierwsze rozmowy na temat strefy zostały podjęte na szczycie ministerialnym w 2007 roku w Brunei. Współpraca między UE a ASEAN od początku rozwijała się w powolnym tempie i była traktowana przez obie strony drugoplanowo, jako odległa geograficznie i odmienna kulturowo relacja.

Szeroka współpraca ekonomiczna UE-ASEAN

Stosunki między UE a ASEAN charakteryzuje ekonomizacja, ponieważ państwa wchodzące w skład ASEAN są rynkami wschodzącymi, dążącymi do poprawy poziomu życia swoich obywateli i przyciągania inwestycji zagranicznych tworzących nowe miejsca pracy. Z kolei kwestie polityki i bezpieczeństwa, które są główną osią współpracy między państwami Azji Południowo-Wschodniej, nie leżą w kręgu zainteresowań UE. Kwestie pozaekonomiczne rozpatrywane są na szczeblu międzyrządowym poszczególnych państw UE i ASEAN[7]. Opisany zakres współpracy sprawia, że naturalnym polem rozmów UE-ASEAN jest handel i inwestycje. Ponadto kwestie ochrony praw człowieka i poszanowania zasad demokracji są czynnikami utrudniającymi szerszą współpracę, ponieważ stan ich przestrzegania przez członków ASEAN jest częstym tematem dyskusji Parlamentu Europejskiego i instytucji unijnych.

Współpraca na polu gospodarczym rozwija się bardzo dynamicznie. Według danych Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych, w 2018 roku państwa ASEAN wyeksportowały do Unii Europejskiej towary i usługi o wartości 140 mld EUR, a Unia Europejska do ASEAN o wartości 97 mld EUR, co stawia Unię Europejską na drugim miejscu (po Chinach) wśród największych partnerów handlowych dla ASEAN. Unia Europejska jest największym bezpośrednim inwestorem zagranicznym na terenie państw ASEAN[8], jednak większość inwestycji skupiona jest na terenie Singapuru. Całkowita wartość unijnych inwestycji w regionie w 2016 roku wyniosła 234 mld EUR, a od 2004 roku średni poziom inwestycji rocznie w państwach ASEAN to 15 mld EUR[9]. W strukturze handlowej dominują przede wszystkim produkty o charakterze przemysłowym. Od kryzysu gospodarczego w latach 2007-2009 wymiana handlowa między UE a ASEAN systematycznie wzrasta. Unia Europejska notuje ujemny bilans handlowy z państwami ASEAN, który w 2017 roku wyniósł 44 mln EUR. Największy poziom eksportu występuje w relacji z Singapurem, zaś importu z Wietnamem[10].

Strefa wolnego handlu

Wobec wzrastającej wymiany handlowej naturalnym krokiem byłoby zawarcie umowy liberalizującej przepływy towarów, usług, ludzi i kapitału, jednak prowadzone od 2007 roku negocjacje zostały zawieszone w 2009 roku z powodu problemów z ustaleniem wspólnego stanowiska przez państwa należące do ASEAN[11]. Duże zróżnicowanie polityczne i społeczno-ekonomiczne wśród państw należących do ASEAN uniemożliwia zaproponowanie wspólnych instrumentów gospodarczych na poziomie wspólnotowym. Wewnętrzne rozbieżności w ASEAN poskutkowały skierowaniem negocjacji w stronę bilateralnych porozumień o wolnym handlu między UE i poszczególnymi państwami[12]. Do tej pory, Unia Europejska zawarła porozumienia o wolnym handlu z Singapurem i Wietnamem, rozmowy są prowadzone z Malezją, Tajlandią, Filipinami i Indonezją, zaś brak umowy i bezpośrednich rozmów z Mjanmą, Laosem, Kambodżą i Brunei[13]. Rozmowy nie są prowadzone lub znajdują się w stadium zawieszenia najczęściej z przyczyn politycznej niestabilności państw, prowadzenia protekcjonistycznych praktyk handlowych i słabo rozwiniętych relacji gospodarczych. Z problematycznymi państwami zawierane są inne umowy, np. z Mjanmą od 2014 roku obowiązuje umowa o ochronie inwestycji, z Indonezją wypracowuje się porozumienie o objęciu umową o partnerstwie gospodarczym, natomiast Kambodża i Laos posiadają preferencyjny dostęp do rynku europejskiego za wyjątkiem eksportu broni i uzbrojenia[14].

Czynnikiem wpływającym zachęcająco na zwrócenie się w kierunku ekspansji na rynki ASEAN jest zainicjowanie na przełomie lat 2015 i 2016 Wspólnoty Gospodarczej ASEAN, która wprowadziła wspólny rynek oparty na czterech swobodach na wzór europejski między państwami stowarzyszonymi. Warunki dostępu do rynków ASEAN dla podmiotów zewnętrznych nadal będą ustalane bilateralnie, jednak ułatwieniu ulegnie dostępność sąsiednich do ASEAN rynków oraz możliwość korzystania z tańszego kapitału ludzkiego najuboższych państw jak Mjanma lub Laos[15]. Dalsza integracja państw ASEAN przez stworzenie unii celnej, monetarnej lub ujednolicenie i wzmocnienie przepisów dotyczących ochrony inwestycji wpłynie na liberalizację przepływów handlowych i ułatwi dla państw Unii Europejskiej dostęp do rynków silniej zintegrowanych z ASEAN w ramach formuły „ASEAN+3” i „ASEAN+6” tj. Australia, Nowa Zelandia, Indie, Chiny, Japonia i Korea Południowa.

Porozumienie UE-Singapur i UE-Wietnam

Bezcłowy dostęp do rynków państw ASEAN znacząco wpłynie na opłacalność wymiany handlowej. W 2019 roku ogłoszono zamknięcie negocjacji na temat strefy wolnego handlu z Wietnamem i oczekuje ona na wejście w życie. Umowa zakłada stopniowe znoszenie ceł i barier pozataryfowych. W umowie z Wietnamem zniesione zostają cła m.in. na samochody (78 proc., po 10 latach), wino i napoje alkoholowe (50 proc., po 7 latach)[16], a także otwarty zostanie rynek zamówień publicznych, pocztowy, bankowy i sektora morskiego. Według szacunków Rady Unii Europejskiej, porozumienie ma zwiększyć eksport UE do Wietnamu o 29 proc. i import o 18 proc[17]. Umowa przewiduje zniesienie większości ceł w okresie do 10 lat od wejścia w życie umowy.

Następnym przykładem zacieśniania współpracy bilateralnej jest oczekująca na wejście w życie umowa o wolnym handlu z Singapurem zawarta 19 października 2018 roku. Umowa kreuje nowe możliwości dla firm europejskich. Na mocy porozumienia Singapur zniesie wszystkie obowiązujące cła na import z UE, będzie uznawać europejskie standardy bezpieczeństwa dla branży samochodowej i urządzeń elektronicznych i zaakceptuje unijne etykiety stosowane w branży tekstylnej[18]. Polskie branże części samochodowych, produktów chemicznych oraz tekstylna może skorzystać z popytu na swoje produkty. Singapur jest największym, pod względem wartości obrotów handlowych i inwestycji, partnerem UE w ramach ASEAN, a liberalizacja handlu przyczyni się do zwiększenia opłacalności eksportu, uwolnionego od zaporowych stawek celnych.

Szanse dla Polski

Rozszerzenie współpracy z państwami ASEAN wiąże się z wieloma potencjalnymi korzyściami dla polskich przedsiębiorców. Szans płynących z szerokiej formuły współpracy UE z poszczególnymi państwami należy rozpatrywać nie tylko w kontekście eksportu produktów na rynki, lecz także korzyści w ramach funkcjonowania na rynku polskim.

Najważniejszym z potencjalnych czynników, z jakich mogą skorzystać polscy przedsiębiorcy jest wielkość i zróżnicowanie rynku docelowego. Państwa ASEAN to rynki, na których mieszka 630 mln konsumentów z tak bardzo zróżnicowanymi gustami, potrzebami i poziomem zamożności, że nie można mówić o typowym odbiorcy produktów ze strefy ASEAN[19]. Duża liczba zróżnicowanych klientów stwarza okazję do wejścia przedsiębiorstw polskich na rynek ASEAN z różnymi produktami. Głównymi produktami eksportowymi z Unii Europejskiej do państw ASEAN są maszyny, urządzenia transportowe, produkty chemiczne i metale nieszlachetne[20]. Polski minister spraw zagranicznych Jacek Czaputowicz wskazuje, że kraje ASEAN są także zainteresowane nowoczesnymi technologiami w zakresie ekologii i rolnictwa[21]. Zarówno po stronie importu i eksportu przeważają towary o charakterze przemysłowym. Dodatkowo na duże zainteresowanie na rynkach ASEAN mogą liczyć produkty branży motoryzacyjnej, chemicznej, farmaceutycznej, technologii medycznych, środowiskowych i informatycznych[22].

ASEAN a polski rynek pracy

Szansą wynikającą z perspektywy podpisania umów o strefie wolnego handlu z państwami ASEAN jest dostęp do taniej siły roboczej dla polskich przedsiębiorców. W związku z niedoborem pracowników na rynku krajowym i niewystarczającym nasyceniem pracownikami z Ukrainy i Białorusi, polskie agencje pośrednictwa pracy poszukują nowych źródeł siły roboczej, zdolnej zapełnić lukę w najbardziej deficytowych sektorach, tj. budownictwie i prostych usługach, np. opiece nad osobami starszymi. Rząd polski podejmuje rozmowy z rządem Filipin i Wietnamu w sprawie umów dwustronnych o zatrudnianiu pracowników. Jak twierdzą eksperci zajmujący się rekrutacją pracowników tymczasowych z rynków zagranicznych, problemem przy sprowadzaniu pracowników z Azji jest niewydolność służby konsularnej na rynkach azjatyckich oraz brak umów międzypaństwowych regulujących kwestie otwarcia rynku na siłę roboczą[23]. Na rynkach Azji Południowo-Wschodniej państwo polskie posiada zbyt ograniczone zasoby administracyjne, aby obsłużyć wszystkich chętnych do pracy w Polsce. Biorąc pod uwagę interesy przedsiębiorców i rozwoju gospodarki, rząd polski powinien podejmować działania w celu zawierania umów dwustronnych z państwami ASEAN w zakresie otwarcia rynku na pracowników tymczasowych oraz powinien zwiększyć nakłady na rozbudowę aparatu administracyjnego urzędów konsularnych na miejscu. Działania są już podejmowane np. przez otwarcie polskiej ambasady w stolicy Filipin, Manili. Dodatkowo rząd powinien wysuwać interesy kraju przy negocjacjach umów o wolnym handlu na poziomie Unii Europejskiej w kategorii wolności przepływu pracowników i ruchu bezwizowego. Otwarcie polskich przedsiębiorców na pracowników z państw ASEAN pomoże wypełnić lukę na rynku pracy i zapobiegnie gospodarczej stagnacji spowodowanej możliwym odpływem części pracowników z Ukrainy po otwarciu rynku niemieckiego w 2020 roku.

Prognoza rozwoju współpracy UE-ASEAN

Wraz z postępującym procesem globalizacji i wzajemnym otwieraniem się rynków na handel i inwestycje, perspektywa współpracy między Unią Europejską a ASEAN jest obiecująca, zwłaszcza w zakresie zintensyfikowania kontaktów gospodarczych, choć należy być gotowym na inną formę współpracy. Nie należy oczekiwać szerokiego formatu współpracy UE i ASEAN w najbliższych 5 latach, ze względu na kilka czynników. Dobrymi studiami przypadków, na podstawie których można wyciągnąć wnioski na temat barier rozwoju współpracy, są oczekujące na wejście w życie porozumienia z Singapurem i Wietnamem.

Fundamentalną barierą rozwoju współpracy są różnice na tle polityczno-społecznym między państwami tworzącymi obie organizacje. ASEAN nie jest, jak w przypadku Mercosur, w miarę jednolitym układem, zatem relacje z Unią Europejską będą rozwijane dwustronnie z poszczególnymi krajami, z pominięciem problematycznych państw. Unia Europejska nie jest w stanie w jednej umowie zaproponować odpowiednich instrumentów gospodarczych dla każdego z państw ASEAN z osobna. Innymi słowy Unia Europejska odłożyła na czas nieokreślony negocjacji jednej, zbiorczej umowy na rzecz bardziej korzystnych porozumień bilateralnych. Taka strategia rozwoju współpracy jest korzystniejsza dla UE, ponieważ korzysta z przywilejów większego partnera podczas negocjacji. Obecnie prowadzone są negocjacje z Malezją, Tajlandią, Filipinami i Indonezją w celu zawarcia umów, co pozwala oczekiwać równie korzystnych porozumień, jak w przypadku już wynegocjowanych umów międzynarodowych.

Dodatkowym czynnikiem hamującym rozwój współpracy w najbliższym czasie jest kończąca się w 2019 roku kadencja obecnych władz unijnych. Ze względu na nowy skład osobowy instytucji unijnych, nie należy się spodziewać intensywnych negocjacji, ponieważ zazwyczaj są one finalizowane pod koniec okresu urzędowania władz.

Wyżej wymienione powody będą decydujące w dalszych rozmowach, dlatego nie należy przewidywać wznowienia negocjacji w ramach całości ASEAN, lecz rozwijania relacji tylko z wybranymi państwami.


[1] Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej, Informacje ogólne, http://asean.pl/informacje-ogolne/, dostęp: 24.09.2019.

[2] M. Bonikowska, P. Rabiej, A. Turkowski, R. Tomański, ASEAN buduje wspólny rynek, Centrum Stosunków Międzynarodowych, Warszawa 2015, s. 1-3.

[3] A. Korczyńska, Polityka Unii Europejskiej wobec Stowarzyszenia Narodów Azji Południowo-Wschodniej, Łódź, s. 115.

[4] Ibidem.

[5] Ibidem.

[6] Ibidem, s. 116.

[7] Ibidem, s. 122.

[8] Europejska Służba Działań Zewnętrznych, EU-ASEAN Relations, https://eeas.europa.eu/sites/eeas/files/eu-asean_factsheet_july_2019.pdf, dostęp: 19.09.2019.

[9] A. Korczyńska, op. cit., s. 123.

[10] Ibidem, s. 124.

[11] Ibidem, s. 125-126.

[12] M. Bonikowska, P. Rabiej, A. Turkowski, R. Tomański, op. cit., s. 11.

[13] A. Korczyńska, op. cit., s. 126.

[14] Ibidem.

[15] M. Bonikowska, P. Rabiej, A. Turkowski, R. Tomański, op. cit., s. 11

[16] Ministerstwo Przedsiębiorczości i Technologii, Umowa gospodarczo-handlowa UE-Wietnam (FTA), https://www.gov.pl/web/przedsiebiorczosc-technologia/umowa-gospodarczo-handlowa-ue-wietnam-fta, dostęp: 24.09.2019.

[17] EurActiv, Porozumienie handlowe Unii Europejskiej z Wietnamem, https://www.euractiv.pl/section/gospodarka/news/porozumienie-handlowe-unii-europejskiej-z-wietnamem/, dostęp: 20.09.2019.

[18] EurActiv, Parlament Europejski popiera umowę o wolnym handlu z Singapurem, https://www.euractiv.pl/section/gospodarka/news/parlament-europejski-popiera-umowe-o-wolnym-handlu-z-singapurem/, dostęp: 20.09.2019.

[19] Ibidem, s. 7.

[20] A. Korczyńska, op. cit., s. 124.

[21] Dziennik Gazeta Prawna, Czaputowicz: Jest szansa na polskie inwestycje w krajach ASEAN, https://www.gazetaprawna.pl/artykuly/1361863,jest-szansa-na-polskie-inwestycje-w-krajach-asean.html, dostęp: 20.09.2019.

[22] Obserwator Finansowy, Wspólny rynek ASEAN szansą dla UE, https://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/makroekonomia/wspolny-rynek-asean-szansa-dla-ue/, dostęp: 20.09.2019.

[23] Rynek Infrastruktury, Filipińczycy i Wietnamczycy przyjadą pracować w Polsce, https://www.rynekinfrastruktury.pl/wiadomosci/drogi/filipinczycy-i-wietnamczycy-przyjada-pracowac-w-polsce-67118.html, dostęp: 20.09.2019.

0 komentarzy:

Dodaj komentarz

Chcesz się przyłączyć do dyskusji?
Feel free to contribute!

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.